Bu yazının konusu temelde bir metin editörü ve not alma uygulaması olarak tasarlanmış, akademik ihtiyaçlara cevap veren bir program olan Zettlr. Program, kendisi de bir araştırmacı olan Hendrik Erz tarafından geliştirilmekte.

Zettlr, markdown tabanlı çalışıyor. Markdown oldukça basit bir söz dizimine sahip olduğu için öğrenmesi kolay. Markdown sayesinde elinizi klavyeden kaldırmadan birçok işlemi hızlıca yapmanız mümkün hâle geliyor.

Zettlr’ın cezbedici yanlarından biri ücretsiz ve açık kaynak olması. Ayrıca dosyaların yerel olarak saklanmasına (local host) dayalı bir yapıda çalışıyor. Markdown olması ve bir veri tabanına bağlı olmaması sebebiyle belgeleri markdown destekleyen herhangi bir programda açıp düzenlemek de mümkün. Zettlr ayrıca Zettelkasten not alma sistemiyle uyumlu özelliklere sahip. Dosya adlarının özgün bir ID ile isimlendirilmesi Zettlr’in dahili özellikleri arasında.

Programın arayüzü itibariyle pek estetik olduğu söylenemez. Fakat sade ve basit. Sol sütunda notlar/dosyalar ve bunların yer aldığı klasörler görünürken, sağ sütunda notun içindekiler kısmı ve o nota bağlantı veren diğer notların listesi görülebiliyor. Logseq ve Obsidian gibi uygulamalardaki gibi wikilink özelliği de mevcut.

Roam Research ve Obsidian gibi uygulamaların popüler hale getirdiği notların birbirleriyle bağlantılarını gösteren grafik görünümü (graph view) artık Zettlr’da da var (bkz. Logseq ve Roam Research). Ayrıca odaklanılmış çalışmaya yönelik Pomodoro zamanlayıcısı, kelime sayısı, etiketler gibi özellikler de arayüzde mevcut. Çoklu sekme (multitabs) yani notların yan yana görebilme özelliği (split view) de mevcut.

Zotero Entegrasyonu ve Akademik Yazım

Araştırmacılar için en ayırıcı yönü Zettlr’ın bir Zotero entegrasyonuna sahip olması. Böylece Microsoft Word’ün -bize artık doğal görünse de- hantal ve karmaşık yapısına ihtiyaç olmadan akademik metinlerin üretimini Zettlr ile yapmak mümkün.

Bunun için Zotero’da BetterBibTex eklentisini kurmak gerekli. Ardından Zotero kitaplığınızın JSON uzantılı çıktısını almanız ve kullanmak istediğiniz atıf stiliyle (CSL) beraber Zettlr’a tanımlamanız gerekiyor. Dokümantasyon sayfasında adımları gösteren bir kılavuz mevcut. Bu işlemleri yaptıktan sonra markdown olarak akademik metninizi yazarken yine program içinden atıf verebiliyor, kaynakça oluşturabiliyorsunuz.

Zettlr’da dosyanın docx ve pdf gibi birçok uzantıda çıktısını alabiliyorsunuz. Çünkü Zettlr’ın kendi içerisinde bir Pandoc işleyicisi mevcut. Ufak bir araştırmayla ayarlar üzerinden Pandoc çıktısını düzenlemeniz ve istediğiniz formatta (font, paragraf vb.) docx ve pdf dosyaları oluşturmanız mümkün.

Proje özelliği ise aynı klasör içerisinde alt başlıklar hâlinde yazılacak uzun form bir metnin nihayetinde birleştirilmiş çıktısını almayı sağlıyor.

Microsoft Word araştırmacılar üzerindeki hâkimiyetini sürdürüyor. Kişilerin aşina oldukları bu metin editöründen ayrılmaları gerçekten zor. LibreOffice, OpenOffice ve OnlyOffice gibi açık kaynak muadilleri geliştirilse de bunlar da Word mantığı üzerinden hareket ediyor.

Artık giderek artan sayıda kişinin alternatif yolları aradığını da söylemek gerek. Hantal ve çok sayıda dikkat dağıtıcı özellikleri barındıran Word yerine markdown tabanlı akademik yazım sürecine dair çözüm arayışları var. Özellikle belirli eklentilerle Obsidian üzerinden akademik çalışmalarını yürütenlerin sayısının artması da bunun göstergesi.

Nihayetinde alışkanlıklardan vazgeçmek kolay değil. Bu tür alternatif arayışlarının gereksiz olduğunu düşünenler de olabilir. Yine de mümkün olduğunca şirketlere olan bağımlılıktan kurtulmak adına açık kaynak çözümleri keşfetmek oldukça önemli. Zettlr da bu seçeneklerden yalnızca biri.