Zettlr, markdown tabanlı çalışıyor. Markdown oldukça basit bir söz dizimine sahip olduğu için öğrenmesi kolay. Markdown sayesinde elinizi klavyeden kaldırmadan birçok işlemi hızlıca yapmanız mümkün hâle geliyor.
Zettlr’ın cezbedici yanlarından biri ücretsiz ve açık kaynak olması. Ayrıca dosyaların yerel olarak saklanmasına (local host) dayalı bir yapıda çalışıyor. Markdown olması ve bir veri tabanına bağlı olmaması sebebiyle belgeleri markdown destekleyen herhangi bir programda açıp düzenlemek de mümkün. Zettlr ayrıca Zettelkasten not alma sistemiyle uyumlu özelliklere sahip. Dosya adlarının özgün bir ID ile isimlendirilmesi Zettlr’in dahili özellikleri arasında.
Programın arayüzü itibariyle pek estetik olduğu söylenemez. Fakat sade ve basit. Sol sütunda notlar/dosyalar ve bunların yer aldığı klasörler görünürken, sağ sütunda notun içindekiler kısmı ve o nota bağlantı veren diğer notların listesi görülebiliyor. Logseq ve Obsidian gibi uygulamalardaki gibi wikilink özelliği de mevcut.
Roam Research ve Obsidian gibi uygulamaların popüler hale getirdiği notların birbirleriyle bağlantılarını gösteren grafik görünümü (graph view) artık Zettlr’da da var (bkz. Logseq ve Roam Research). Ayrıca odaklanılmış çalışmaya yönelik Pomodoro zamanlayıcısı, kelime sayısı, etiketler gibi özellikler de arayüzde mevcut. Çoklu sekme (multitabs) yani notların yan yana görebilme özelliği (split view) de mevcut.
Araştırmacılar için en ayırıcı yönü Zettlr’ın bir Zotero entegrasyonuna sahip olması. Böylece Microsoft Word’ün -bize artık doğal görünse de- hantal ve karmaşık yapısına ihtiyaç olmadan akademik metinlerin üretimini Zettlr ile yapmak mümkün.
Bunun için Zotero’da BetterBibTex eklentisini kurmak gerekli. Ardından Zotero kitaplığınızın JSON uzantılı çıktısını almanız ve kullanmak istediğiniz atıf stiliyle (CSL) beraber Zettlr’a tanımlamanız gerekiyor. Dokümantasyon sayfasında adımları gösteren bir kılavuz mevcut. Bu işlemleri yaptıktan sonra markdown olarak akademik metninizi yazarken yine program içinden atıf verebiliyor, kaynakça oluşturabiliyorsunuz.
Zettlr’da dosyanın docx ve pdf gibi birçok uzantıda çıktısını alabiliyorsunuz. Çünkü Zettlr’ın kendi içerisinde bir Pandoc işleyicisi mevcut. Ufak bir araştırmayla ayarlar üzerinden Pandoc çıktısını düzenlemeniz ve istediğiniz formatta (font, paragraf vb.) docx ve pdf dosyaları oluşturmanız mümkün.
Proje özelliği ise aynı klasör içerisinde alt başlıklar hâlinde yazılacak uzun form bir metnin nihayetinde birleştirilmiş çıktısını almayı sağlıyor.
Microsoft Word araştırmacılar üzerindeki hâkimiyetini sürdürüyor. Kişilerin aşina oldukları bu metin editöründen ayrılmaları gerçekten zor. LibreOffice, OpenOffice ve OnlyOffice gibi açık kaynak muadilleri geliştirilse de bunlar da Word mantığı üzerinden hareket ediyor.
Artık giderek artan sayıda kişinin alternatif yolları aradığını da söylemek gerek. Hantal ve çok sayıda dikkat dağıtıcı özellikleri barındıran Word yerine markdown tabanlı akademik yazım sürecine dair çözüm arayışları var. Özellikle belirli eklentilerle Obsidian üzerinden akademik çalışmalarını yürütenlerin sayısının artması da bunun göstergesi.
Nihayetinde alışkanlıklardan vazgeçmek kolay değil. Bu tür alternatif arayışlarının gereksiz olduğunu düşünenler de olabilir. Yine de mümkün olduğunca şirketlere olan bağımlılıktan kurtulmak adına açık kaynak çözümleri keşfetmek oldukça önemli. Zettlr da bu seçeneklerden yalnızca biri.
]]>Neden onun hakkında yazı yazmadığımı düşündükten sonra, acaba ne yazabilirim nasıl ifade edebilirim onu diye arayış içerisindeyken aklıma bugün okulda yaşadığım bir anı geldi. Bugün doktora tezimin son kontrolleri için tez hocamla görüşmeye okula gittim. Fas’ta temmuz sonu okullar kapanıyor ve eylül başına kadar açılmıyor. Görüşmeden sonra dolabımı kontrol edip eşyalarımı toparlamak istedim. Dolabımda hangi kitaplar olduğunu unutmuştum ama tezimin ilk döneminden kalma kitapların orada olduğunu hatırlıyordum. Dolabımı açıp kitapları topladığımda, Şerif Mardin’in külliyatından bazı eserlerle karşılaştım. Kitapların kapaklarını açınca yüzümde bir tebessüm oluştu. Çünkü her kitabın içinde, “Canım ablam Kevser’in katkılarıyla alınmıştır; verdiği desteği unutmamak adına not edilmiştir.” yazıyordu.
Sene 2019, Fransa’da Yüksek Lisans eğitimimi tamamlamış, Fas’ta doktora kabulü almak için arayışlardaydım. Bu arada tabii bakanlık burs vermeyi kesmiş, burssuz durumda olduğum için arada para kazanmak adına iş başvurularına bakıyordum. Ancak bir yandan da konteksten kopmamak adına doktora başvuruları için araştırma önerisi yazmak istiyordum. Araştırma önerisi için kafamda Türk Diyaneti ile Fas Diyanetini karşılaştırmalı çalışacağım bir taslak vardı. Bu taslak için biraz temel okumalar yapmak adına kitaplar listelemiş, ancak biraz daha beklesem mi diye düşünüyordum. Ancak ne zaman böyle bir düşünce ya da arayış içine girsem hemen aklıma ablam gelirdi. Bir gün uyanıp yeter artık ya şu işi halledeyim diye karar verdikten sonra hemen ablamı aradım. “Ablacımmmm selamün aleyküm” diye baskılı bir giriş yapınca, “Evet canım, söyle ne istiyorsun yine?” demişti. Durumu anlatınca “Tamam listeyi yap, at bana. Ne de olsa kefilinim, bu süreci tamamlaman benim de işime geliyor” diyerek güldü. Son doğum günümde de pastaya “Oku oku vazgeçme, bizi mahvetme” diye not yazdırmıştı zaten.
Bursu kazandığım zamanda çok heyecanlanmıştı. Benim hep çok başarılı biri olmamı, istediğim ve hedeflediğim şeyleri başarmamı istemişti. Milli Eğitim Bakanlığı bursunu kazandığımda kefil lazım dediğimde de gülerek, “arkanda babam olmasa bu iş bana mantıklı gelmiyor ama hadi olalım” demişti. Evlilik sürecimde de çok heyecanlıydı. Her zaman, Burak için en iyisi olmasını isterdi. Bu durumu yakın arkadaşlarım da çok derinden hissederdi. Lisede yurtta kalırken, hafta sonu tatilinde en yakın arkadaşım Süleyman ile alışveriş yapmak için Olivium’a gitmiştik. Ablam da bana yardım etmek amacıyla bizimle gelmiş, bana elbiseler bakmış, istediğim şeyleri almış paketletmiş ve eve gitmiştik. Sonraki hafta, bu alışverişten çok etkilenen Süleyman yanıma gelip, “ulan var ya Burak o kadar çok ablam olmasını istedim ki tahmin bile edemezsin” demişti. Ama ablam Süleyman’a da ablalık yapmıştı. Devamlı birbirlerini arar, sorarlardı.
Kendini geliştirmeyi severdi. Diyanet çalışanıydı; okumayı, sohbetlerini ve vaazlarını geliştirmeyi amaçlar, güzel eserler alırdı. Yine bir eğitim için şehir dışındayken, telefonla aramış sınavları ile ilgili konuşurken başının çok ağrıdığını ama “dişimden dolayı olabileceğini” söylerdi. Ben askere gittiğimde de baş ağrıları devam etmişti. Kendisi çok istediği halde gelemedi ama annem, babam ve eşimin yemin törenime gelmesini çok istedi. Askerden geldikten sonra, kontrole diye gittiğimiz hastaneden hastalığını öğrenerek çıktık. Doktor; hemen o akşam, acil hastaneye yatması gerektiğini söyledi. Ama o gün bile hastaneden çıkarken, babası, çok sevdiği kardeşi ve teyzeleri orada diye güle oynaya “ne olacak ya iyileşeceğim merak etmeyin” demişti.
Hastalığı boyunca hep sevdiklerini düşündü. İlik uyumu için benden kan aldıklarında “ulan bence seninki uyacak bak görürsün” diyordu. Sonuç çıktığında “ulan kerata bak görüyor musun seninki uydu” demişti. Çok sevinmişti, ancak bu uyuşma iyileşmesine vesile olamadı.
Daha anlatacak çok şey var canım ablam hakkında. Ancak bu gece içimden bunları yazmak geldi, o nedenle daha uzatmak istemiyorum. İnşallah onunla ilgili daha çok şey yazabilirim.
Canım ablamın mekânı cennet olsun. Onu ve onun emanetlerini çok seviyorum.
Canım ablam Kevser’e. — Burak
]]>Bu tür geçişlerde en büyük sorun uygulamalar arasında bir standardın oluşmamış olması. Markdown temelli çok sayıda uygulama olmasına rağmen, özellikle Roam’un “outliner” niteliği geçişi sıkıntılı kılabiliyor. Bu sebeple en makul çözüm, en yakın özelliklere sahip olan bir uygulamaya geçiş. Benim için bu Logseq oldu. Logseq’in Roam’un bir çeşit klonu olarak piyasaya çıkması zaten iki uygulama arasındaki geçişleri hızlandırmıştır. Çünkü Logseq ücretsiz ve açık kaynak (FOSS) bir uygulama. Bu bile Logseq’e geçmek için önemli bir sebep. Geniş ve sıkı bir taraftar kitlesi var. Son zamanlara kadar geliştirilme süreci de hızlıydı.
Benim Logseq’e geçişimdeki en büyük etken, Roam’da kazandığım alışkanlığı devam ettirme isteğiydi. Özellikle bağlantılı referanslar, akademik yazım açısından benim için vazgeçilmez düzeyde önemli. Ayrıca Logseq’in, Roam’a benzer şekilde, kategorikere dayanmayan yapısı da bu geçişte pay sahibi. Roam’a alıştıktan sonra, klasör tabanlı klasik usule geri dönmek istemedim. Bir notu hangi klasör veya not defteri altına almam gerektiği, özellikle notlar biriktikçe, bir probleme dönüşebiliyor. Logseq’te günlük notlara dayanan temel arayüzü sayesinde o an akla gelen bir fikir o günün altına yazılabiliyor. Tasnif etmek için yapılması gereken bir etiket vermek veya bağlantılandırmak. Ayrıca bloklar halinde not alındığı için de aynı günün tarihinin içine farklı konularda notlar almak da mümkün. Bağlantı verildiği taktirde o nota ulaşmak da kolay oluyor. Her bağlantı veya etiket aynı zamanda bir sayfa oluşturuyor. Sayfanın altında yer alan bağlantılı referanslar ise farklı yerlerde alınan fakat aynı bağlantıya referans yapan notları sıralıyor. Üstelik bu notları başka bağlantılarla ilişkisi çerçevesinde filtrelemek de mümkün. Bu özelliği sayesinde piyasada nitel araştırma için önerilen programların yapabildiği bir çok şeyi de yapmak da mümkün hale geliyor.
Logseq’e dair bu gibi özellikleri çoğaltmak mümkün. Fakat bunları bir yazının içine sıkıştırmamak gerektiği düşüncesindeyim. Bu sebeple akademik üretim sürecini temel alacak şekilde önemli gördüğüm özellikleri ayrı kısa notlar halinde paylaşma niyetindeyim.
]]>Said’in dolma kaleme olan tutkusunda da babasının mesleğinin etkisi varmış. Denk geldiğim bir forum iletisiyle öğrendim Said ile dolma kalem arasındaki dostluğu. Forum iletisi Said’in 2002 yılında The PENnant dergisine verdiği bir söyleşiye dayanıyor. Said bu söyleşide meşhur Sheaffer dolma kalemle nasıl tanıştığını anlatıyormuş. Said’in babası Sheaffer’ın Ortadoğu mümessili olmak isteyince, oğluyla birlikte Sheffer’ın ABD’deki merkezini ziyaret etmiş. Yine söyleyişe göre 1950’li yılların başında babasından aldığı Sheaffer Snorkel model dolma kalemini söyleşinin yapıldığı tarihte hala kullanıyormuş. Bu ilişkiye dair pek bir şey bildiğim söylenemez fakat takip etmeye devam edeceğim. Şimdilik bu kadar olsun.
]]>Roam’un not alma sisteminin mantığını oluşturan kişi Conor White-Sullivan. Kendisi, not almanın düşünme eylemiyle birlikteliğini vurguluyor ve kategorik not alma yolu yerine, notların birbirleriyle bağlantı kurularak oluşturulması gerektiğine inanıyor. Evernote’un başını çektiği dijital not alma uygulamalarına yönelik eleştirilerini ve Roam Research’ün fikirsel temellerini anlamak için hazırladığı Twitter serisi bu mantığı anlamak için önemli. Roam Research ile ilgili Roambrain, Nesslabs gibi birçok kaynak mevcut. Roam kullanıcıların iletişim kurmasına yönelik bir Slack hesabı da bulunmakta.
Roam Research ücretli ve kapalı kutu bir uygulama. Bir aylık deneme süresi sonunda uygulamayı kullanabilmek için aylık 15 dolar veya yıllık bazda 165 dolar ödenmesi gerekiyor. Yeni özelliklere önceden ulaşma gibi ayrıcalıklara sahip olmak için 500 dolar karşılığında 5 yıl süreyle “Believer” üye olmak da mümkün. Uygulamanın ücreti çokça eleştirilen bir konu. Fakat bu ücreti karşılamakta zorlananlar, 22 yaş altındaki kişiler veya tam zamanlı araştırmacılar ise Roam Scholars programına katılarak tamamen ücretsiz veya indirimli bir şekilde uygulamaya erişebiliyorlar. Bunun için Roam’un hazırladığı bir soru formu var. Ayrıca bu soru formu doldurulduktan sonra Roam’u kullanım şekliniz ve amacınıza yönelik yaklaşık 2-3 dakikalık bir video yüklemeniz isteniyor. Verdiğiniz cevapları ve çektiğiniz videoyu inceleyen yönetim ekibi size uygun olarak ya tamamen ücretsiz ya da indirimli seçeneklerini sunuyor. 18 Ağustos 2021 tarihli bir Twitter girdisine göre 18000 kişi Roam’u bu program üzerinden ücretsiz veya indirimli olarak kullanıyor. Roam Research’ün ücretinin yanında verileri kendi bünyesinde tutması da eleştirilen noktalardan biri. Son dönemde notların lokal olarak saklanabilmesine imkan tanıyan özelliğin getirilmesine rağmen, Logseq gibi ücretsiz ve açık kaynak alternatiflerin ortaya çıkışı, Roam’dan diğer uygulamalara geçiş trendini başlattı. Mobil uygulamasının verimsizliği yönündeki eleştiriler de bu kaçışın sebeplerinden. Tüm bunlara rağmen Roam Research’ün sadık bir kitlesi olduğunu belirtmekte yarar var. Ayrıca temel mantığı ve özellikleri açısından not alma uygulamaları arasında yeni bir alan açtığını vurgulamak gerekiyor. Yazının bundan sonraki kısmı bu özelliklere odaklanacak.
Roam Research, Evernote gibi klasik not alma uygulamalarına bir eleştiri olarak ve onların eksikliklerinden hareketle yola çıktı. Bu eleştirinin temel noktası, kategori bazlı not alma sisteminin kısıtlarına yönelikti. Sonrasında geliştirilen birçok benzer uygulama da Roam’un açtığı yolu izledi. Buna göre, notlar arasında bağlantılar kurmayan hiyerarşik not alma sisteminin yerine doğrusal olmayan, bağlantılı notlara dayalı bir sistem insan beyninin çalışma mantığına daha uygundu. Oysa uzun süredir kullanımda olan ve kullanıcıların alışık olduğu not alma uygulamaları kategorik tasnife dayalı. Bilgisayarlarda belgeleri klasörler halinde istif etme alışkanlığının da bunda etkisi büyük. Dijital not alırken de benzer bir pratiği izliyoruz. Konu, tema veya proje bazlı kategoriler oluşturuyor, notları bu klasörlerin içine alıyoruz. Bir akademik metin veya bir blog yazısı için açtığımız kategoriye dair aldığımız notlar o proje bitince arşive gidiyor. Etiket sistemi her ne kadar bunu aşmak için bir çözüm olarak önerilse de notlar arasında bağlantılar kurmayan bir not alma sistemi uzun dönemli bir not alma pratiğinin önüne geçebiliyor. Her bir dosyanın tek bir hiyerarşik dosya düzeni içinde yer alması, dosyanın içindeki bilgilere ulaşmak için o dosyanın nerede tutulduğunun bilinmesini zorunlu kılabiliyor. Bu sebeple, dosyalama yaklaşımı aynı türdeki bilginin tekrar kullanımını zorlaştırıyor. Herhangi bir dosyada yapılan bir değişikliğin izini sürmek ve güncellemek gerekiyor. Roam’da ise notları hangi konu başlığı veya proje içinde tuttuğunuzun önemi yok. Notlar birbirleriyle etiket veya linkler aracılığıyla bağlanıyor. “Doğrusal olmayan” (non-linear note taking) not alma konseptinde önemli olan notun yer aldığı konum değil, onun başka bir notla kurduğu bağlantı!
Roam Research kategori bazlı bir not alma programı olmadığı için yeni bir notu veya sayfayı yine bir notun içindeyken oluşturuyoruz. Bunun sebebi yeni bir notu mevcut bir notun bağlamı içinde alıp bu iki notu bağlantılı hale getirmek. Örneğin o günün tarihinin olduğu bir notun içinde yeni bir not başlığını köşeli paranteze aldığımızda [[]] bu ifade yeni bir not veya sayfa haline geliyor. Aynı şeyi # işareti kullanarak etiket oluşturarak da yapmak mümkün. Temel işlevi açısından sayfa veya etiket arasında bir fark yok. Fakat genel kullanımda sayfalar bir kavramı, kişiyi veya not başlığını belirtmek için kullanılırken etiketler birden çok notun niteliğini belirtmek için kullanılıyor. Örneğin birden çok kitap hakkında not aldıysanız, bu notların kitaplara ait notlar olduğunu belirtmek için bunu belli edecek bir etiket ekliyorsunuz. Etiketi daha az sayıda ve aynı türdeki birden fazla notu/sayfayı tanımlamak için kullanmak lazım. Aksi halde bir etiket yığınıyla karşılaşmak kaçınılmaz olabilir. Bununla birlikte, herhangi bir notun bağlamı içinde yer almasını istemediğiniz bir notu veya sayfayı arama butonuna yazarak oluşturmak da mümkün.
Roam’da link oluşturma
Bir notun içinde yeni bir not/sayfa oluşturarak aslında bu iki notu bağlamsal (ve teknik) olarak birbirine bağlamış oluyoruz. Bu özellik, Roam Research’ün başlangıçta kendisini öne çıkaran ve ilgi çeken yönü olan çift-yönlü bağlantı (bi-directional links) modeli. Bu özellik sayesinde farklı notlarda üretilen notlara/sayfalara veya etiketlere tıklandığında sayfanın altında “bağlantılı referanslar” kısmında bu link veya etiketin hangi notlara bağlantı verdiğini görmek mümkün oluyor. Buna ise geri bağlantı (backlink) adı veriliyor. Öncesinde link oluşturulmayan veya etiket verilmeyen aynı ifade farklı bir notta yer alıyorsa Roam bunu “bağlantısız notlar” başlığı altında gösteriyor.
Roam Research’te düz metin yerine bloklar (bullets) halinde not alıyoruz. Notları bloklar halinde almak, yazarken kendini kısıtlamanın, “yanlışsız” ve “düzgün” cümleler kurmaya çalışmanın önüne geçen ve böylece hızlı yazma pratiği sağlayan bir yol. Bu, yazma ile düşünme eyleminin birlikteliğine yardımcı oluyor. Böylece, o anda akla geleni bloklar halinde yazarak bir taslak metin oluşturma, iç bloklar yoluyla da bu fikri geliştirmek mümkün önü açılıyor. Roam’da bloklar halinde not alma her bloğun bağımsız ve kendi içinde değer taşıyan not olması anlamına da geliyor. Bir blok üzerine tıklandığında ona odaklanmış biçimde not almaya imkan sağlıyor.
Indent with Intent: Fundamentals of Roam Research
Bloklar halinde yazma deneyiminin bir sonucu olarak notlar arasında bağlantılar kurmanın bir diğer yolu da referans blokları oluşturmak. Roam Research’ü ayrıcalıklı kılan özelliklerden birisi de bu. Oluşturulan bir blok not başka bir sayfada referans göstererek notlar arasında ilişki kurulabiliyor. Özellikle akademik yazım pratiği için bu referans blokları kullanmak oldukça işlevsel. Yazılan bir blok nota yapılan referans, (()) işaretleri arasında arama yoluyla veya “Cmd/Ctrl + Shift + C” kısayolu ile yapılıyor. Bir blok not başka bir not içinde referans gösterildiğinde bu da sayfanın altındaki referans notlarının içerisinde yer alıyor.
How to Use BLOCK REFERENCES in Roam Research - for Beginners
Roam Research’ün arayüzü her günün tarihinin atıldığı ve birer sayfa niteliğine sahip başlıklardan oluşuyor. Bu aslında bir nevi günlük. Roam kullanıcıları notlarını bu günlük notlara alıyor, yeni bir başlık (sayfa) açmak istediklerinde de o günün notu içinde [[]] köşeli parantez yoluyla açtıkları bağlantıları kullanıyorlar. Böylece günlük rutini takip etmek kolaylaşıyor. Ayrıca günlük notunun içinde açılan bir sayfanın referanslarında hangi tarihte o sayfanın oluşturulduğu da belli olmuş oluyor. Bununla birlikte, kullanıcılar bu usulü takip etmek zorunda değiller. Günlük notlar yerine spesifik sayfalar altına da notlarını alabilirler. Roam’un öncülük ettiği dijital ajanda tarzı not alma usulü, sonrasında Logseq, Remnote, Tana vb. birçok not alma uygulamasında da benimsendi.
Günlük notlar
Roam Research her alandan insanın kullandığı bir uygulama olarak akademik metin üretenlerin de tercih ettiği bir platform. Akademik metin üretimi süreci için yardımcı dijital araçlardan biri not alma uygulamalarıysa diğeri de referans yönetimi araçları. Bu sebeple, akademik çalışma yürütürken referans yönetimi araçlarını kullananlar, not alma uygulamalarıyla bu araçların entegre çalışmasına önem veriyorlar. Roam Research için oluşturulan eklentilerden birisi bu ihtiyacı karşılamaya yönelik. En çok kullanılan referans yönetim araçlarından birisi, açık kaynak ve ücretsiz olma özelliğine sahip olan Zotero. Akademik kaynak bilgilerini Zotero’ya aktaran kullanıcılar, bu kaynaklara dair notları Roam Research üzerinde alabilirken, Zotero’da o kaynağa ait alt bilgileri de (hatta Zotero üzerinde alınan notları da) Roam’a aktarabiliyorlar. Bahse konu olan eklentiyi Roam Depot üzerinden kolaylıkla kurmak mümkün.
Roam Research’ün dijital not alma pratiğine getirdiği en önemli yenilik, kategorik not almanın önüne geçen ve beyindeki nöronların kurduğu ilişkiye benzer bir şekilde birbirleri arasında bağlantılara sahip notlar almaya imkan sağlaması. Roam’un açtığı bu yoldan birçok yeni uygulama geliştirildi ve geliştirilmeye devam ediyor. Baydrogo’daki bu ve benzeri yazılar kişilerin kendilerine en uygun olan not alma uygulamasına bir nebze yardımcı olma amacını taşıyor.
]]>Uluslararası Futbol Federasyonunun düzenlediği ilk dünya kupası 1930 yılında gerçekleşmiştir. Bu dünya kupasına 13 takım katılmış ve bu takımlar arasında hiçbir Afrika Kıtası ülkesi yer almamıştır. Afrika kıtasından Dünya Kupasına katılan ilk milli takım 1936 yılında Mısır olmuştur. Bağımsızlığını 1922 yılında kazanan Mısır, 1934 yılında İtalya’da düzenlenen dünya kupasına Afrika’dan katılan ilk ve tek ülke olmuştur. Mısır katıldığı bu turnuvada Macaristan’a 4-2 yenilerek kupada elemelere kalamadan veda etmiştir. Daha sonra hem dünya kupasının II. Dünya savaşı nedeniyle düzenlenememesi, hem de Afrika’da birçok ülkenin daha bağımsızlığını kazanmaması nedeniyle 60’lı yıllara kadar hiçbir Afrika ülkesi dünya kupasına katılım gösterememiştir.
Fas Krallığı ise dünya kupası mücadelesinde ilk kez katılım göstermek için 1960 yılını beklemiştir. Fas Krallığı Futbol Federasyonu her ne kadar 1956 yılında kurulmuş olsa da FİFA’ya resmi kaydı 1960 yılında gerçekleşmiş ve 1962 yılında Şili’de düzenlenecek olan dünya kupası için Afrika kıtasını temsil etmek amacıyla ön eleme oynamıştır. Fas Krallığı Afrika’da rakiplerine karşı büyük bir üstünlük kurmasına rağmen dünya kupasına katılamamıştır. Çünkü o yıllarda Afrika kıtasından bir takımın dünya kupasına direkt katılma hakkı yoktu. Bu sebeple her ne kadar Fas milli takımı Afrika kıtasını domine etmiş olsa da 11-23 Kasım 1961’de İspanya ile iki eleme maçı oynamak zorunda kalmış ve bu iki maçı da kaybettiği için 1962 dünya kupasına katılamamıştır.
1966 yılında tüm Afrika takımları FİFA’ya baskı yaparak Afrika kıtasından takımların direkt olarak dünya kupasına katılım göstermesini istemiştir. Bu baskının etkisini göstermesi 1970 yılında gerçekleşen dünya kupasını bulmuştur. Direkt olarak dünya kupasına katılma hakkını kazanan ilk takım ise Fas Krallığı olmuştur. Fas Krallığı bu hakkı kazanmak için son maçını Tunus ile oynamış, maç berabere sonuçlandığından dolayı dünya kupasına gidecek Afrika takımı çekilen kura sonrası belirlenmiştir.
Tarihler Haziran 1970’i gösterdiğinde Fas Milli takımı bir bilinmezliğe doğru yola çıkmıştı bile. Afrika’da önemli bir başarı yakalamışlardı ve bu başarı sayesinde Afrika kıtasından dünya kupasına ilk giden takım olmaya hak kazanmışlardı ancak bu durum Fas’ın bu mecrada yeterli bir tecrübeye sahip olmadığını göreceklerdi. Kral II. Hasan’ın futbolu çok sevdiği ve yakından takip ettiğini de bildiğimiz için bu turnuvanın kendisi içinde ne kadar önemli olduğunu tahmin edebiliriz. Fas’ın ilk maçına Almanya ile çıkması da onlar için büyük bir şansızlık diyebiliriz. Almanya’nın o zaman kadrosunda Alman efsaneleri Beckenbauer ve Gerd Müller var. Müller maçın galibiyet golünü atıyor. Fas her ne kadar öne geçmiş olsa da fiziksel ve taktiksel olarak Almanlarla boy ölçüşemiyor ve 2-1 maçtan yenik ayrılıyor.
Fas ikinci maçında Peru ile karşılaşıyor. Almanlara karşı önemli bir mücadele gösteren Fas milli takımında Peru maçı öncesi biraz da olsa umut var. Ancak Peru Milli takımı dünya kupasına gelmeden 1 hafta önce Peru’da tarihinin en büyük depremi olmuş ve yaklaşık yetmiş bin kişi vefat etmişti. Futbolcuların aklı ülkesinde kalmış, moralleri bozulmuştu. Birçoğunun arkadaşı, ailesi depremde zarar görmüş ve hatta vefat etmişti. Ancak bu durum Peru oyuncularını daha çok motive etmiş ve ülkelerini birazcık da olsa mutlu edebilmek için tüm güçleriyle mücadele etmişlerdi. İlk maçını da güçlü Bulgarlara karşı oynamış ve 3-2 kazanmış Peru bu ortamda Fas karşısına çıktı ve rakibini 3-0 yendi. Fas böylece ikinci maçında da galip gelememişti. Fas son maçını kendisi gibi gruptan elenen Bulgarlara karşı oynamış ve berabere kalarak ilk dünya kupası serüveninde bir puan kazanabilmişti.
Fas Afrika’yı temsilen direkt olarak katılan ilk takım için önemli bir mücadele örneği göstermişti. Güçlü Almanlara karşı 1-0 öndeyken ikinci yarı yediği iki golle yenilmiş, Peru’ya karşı etki gösteremese de Bulgarlar karşısında bir puan alabilmişti. 1974 Dünya kupası için Afrika’dan direkt katılım hakkı final maçında Zaire’e yenilmiş ve Zaire dünya kupasında 0 puan almış 0 gol atabilmiş ve 14 gol yemişti. 1978 dünya kupasına ise Afrika’yı temsilen Tunus katılmıştı. 1982 dünya kupası eleme maçlarında ise yaşadıkları iç ve dış talihsizlikler sebebiyle kaçıran Fas, uzun zaman Dünya Kupasına katılamamıştı. Ta ki çok etkili bir teknik direktör seçene kadar.
Fas Afrika’yı temsilen dünya kupasına katılan ilk takım olarak Meksika’da boy göstermişti. Arada geçen 3 dünya kupasına katılmayan Fas 1986 yılında yine Meksika’da düzenlenen dünya kupasına katılma hakkı elde ederek sahalara geri döndü.
1982 dünya kupasına Fas katılma hakkı elde edememişti ancak Fas Kralı II. Hasan futbolu seven bir kişi olarak 82 dünya kupasını yakından takip etmiş, özellikle de Brezilya’nın oynadığı futbola ve oyuncularına aşırı ilgi göstermişti. 82 dünya kupasında Brezilya’nın gösterdiği bu güzel oyun onu Fas ekibinin başına bir Brezilyalı getirmesi gerektiğini düşündürmüştü. Uzun süren araştırmaların sonucunda Brezilya genç milli takımlarını da yöneten José Faria isminde karar kılındı. Daha önce Katar’ı çalıştıran José Faria 1982 yılında Fas Milli takımı ile anlaştı. 1933 yılında Rio de Janerio’da doğan José Faria Fas Milli takımının başına geçtiğinde Fas’ın en büyük futbol efsanelerinden biri olacağını, Faslı biriyle evlenip din değiştirip Müslüman olacağını ve ismini değiştirip Mehdi Faria ismiyle hayatının sonuna kadar Fas’ta yaşayacağını tahmin ediyor muydu acaba?
Faria’nın Fas Milli takımının başına gelmesiyle birlikte, Fas milli takımı çok defansif bir oyun sergilemeye başladı. Ancak takım daha organize ve daha sert bir oyun oynuyordu. O zamanın tarifiyle Fas’ın oyun stili; İtalyan sertliğinde defans, Brezilya tekniğinde atak ve top hakimiyeti olarak tarif ediliyordu. Afrika kıtasında verdiği mücadele ve oyun izleyenleri tatmin etmiş, Fas milli takımının en iyi jenerasyonunun oluştuğunu düşünmeye başlamışlardı.
Faria aynı zamanda turnuva düzeyinde çok tecrübeli bir teknik direktördü. Turnuvalarda ilk maçın önemimi çok iyi biliyordu. Bu nedenle ilk maçta rakip Polonya’ya çok özel hazırlanıyordu. Faria’nın bu grupta stratejisi belliydi; “eğer kazanamıyorsak asla kaybetmeyelim”. Bu taktikle çıktıkları ilk maçta Polonya karşısında çok özel bir mücadele örneği gösterdiler ve maç 0-0 berabere bitti. Bu beraberlik Fas takımına çok ayrı bir özgüven sağladı. İngiltere karşısında demir perde sertliğinde savunma yapan Fas, İngiltere’ye karşı da kaybetmedi. Son maç Portekiz maçına eğer yenerlerse gruptan lider olarak çıkma şansı ile başladılar. Mehdi Faria takımını bu maça çok özel hazırladı ve Portekiz karşısında çok net bir skorla 3-1’lik galibiyet elde ederek grubun birincisi olarak bir üst tura çıktı. Bu zafer, Afrika tarihinde ilk kez bir milli takımın üst tura çıkması demekti — hem de birinci olarak.
Fas son 16 elemelerinde rakibi Batı Almanya oldu. Dakika 88’de bir alman efsanesi olan Matthaus çok uzaktan kazanılan bir frikiğin başına geçti. Matthaus’un uzaktan attığı frikik golü ile Fas çok iyi bir mücadele verdiği, harika bir heyecan yaşadığı 86 dünya kupasına veda ediyordu.
Başta Fas daha sonra Afrika’ya inanılmaz heyecanlar yaşatan Mehdi Faria, 2013 yılında vefat etti. Son yıllarını ağır hastalıkla geçirdi. Fas’a futbol geleneği açısından tarihi başarıların kapısını açtı ve Fas’ta yeni bir jenerasyonun oluşmasına vesile oldu.
1994 dünya kupasının Fas için çok ayrı bir önemi bulunmakta. Çünkü eğer Fifa başkanı Joao Havelange sözünü tutsaydı 94 dünya kupası Fas’ta oynanacaktı. Ancak Havelange kupayı Amerika’ya verdi.
Fas Milli takımı, 94 dünya kupası hazırlıklarına teknik direktör Louzani ve Federasyon başkanı Albay Zemmouri arasındaki tartışmayla girdi. Bu tartışma sonrası Louzani görevini bıraktı ve teknik direktör Abdullah Blinda getirildi. Ancak takım çok dağınık, birbirinden habersiz bir şekilde top oynuyordu. Bu zamana kadar Fas Milli takımı büyük çoğunlukla kendi ülkesinde oynayan topçularla mücadele etmişti. 94 dünya kupasında ilk kez daha önceden Avrupa’ya göç etmiş Fas vatandaşlarının çocukları bu turnuvaya çağrılmıştı. Milli takımda entegrasyon sorunu çıktı.
Dünya kupası ilk maçında Belçika’ya 1-0 yenildiler. İkinci maçta Suudi Arabistan’ı biraz hafife alan Fas bu maçı da 2-1 kaybetti. Tüm umutlarını ve heyecanını kaybeden Fas, son maçta Hollanda’ya da yenilip sıfır puanla ülkeye dönüş yaptı. Bu faturanın en büyük bileti teknik direktör Blinda ve Kaleci Azmi’ye kesildi. Yeni Federasyon Başkanı eskiden kalecilik kariyeri de olan Fas’ın en önemli generallerinden biri Housni Benslimane olacaktı.
Fas Milli takımı 1998 yılına çok mutlu giriyordu. Atak futbolu oynatan teknik direktörleri Henri Michel ile güzel bir futbol oynuyor, oyun taraftarları mutlu ediyordu. Efsane oyuncu Hadji turnuvanın en güzel gollerinden birini atmış, Afrika’nın en iyi oyuncusu seçilmişti. Bu ödül, Fas Tarihinde sadece 4 oyuncuya nasip olmuş bir mutluluktu. Ayrıca bu turnuva sonrası Fas milli takımı FİFA sıralamasında 10’unculuğa kadar yükselmişti. Fas milli takımı bir daha bu tarihi başarıyı hiçbir zaman yakalayamayacaktı.
A grubundan yer alan Fas Milli takımı çok zor rakiplerle karşı karşıya gelecekti: Dünya Kupası’nın favorisi Brezilya, Norveç ve İskoçya. Fas ilk maçını Norveç’le oynadı ve iki sefer öne geçse de galibiyeti koruyamadı. İkinci maçta Brezilya’ya 3-0 yenilen Fas, son maçta İskoçya’yı 3-0 yendi. Her şey yolunda gidiyordu — eğer Brezilya Norveç’i yenseydi Fas gruptan çıkacaktı. Ancak Norveç 90. dakikada penaltı kazandı ve attı. Bir yanda Norveç büyük sevinç yaşarken, diğer yanda Fas’ın hayalleri yıkılmıştı.
Fas Kralı II. Hasan, hem yorgun hem de rahatsız olmasına rağmen takımı büyük bir heyecanla karşılamış ve onlara 5 top hediye etmişti. Her ne kadar Fas Milli takımı 86’da son 16’da mücadele etmişse de 98 dünya kupası Faslılar için çok daha ayrı bir önem taşır. Yıllarca 98 dünya kupası maçları, Faslılar tarafından tekrar tekrar izlenmiştir.
Fas Milli Takımı 2018 yılında başarısız bir turnuva geçirdi. Oyuncular arasında koordinasyonsuzluk, soyunma odasında lider eksikliği gibi nedenler, kendi tarihleri için çok özel gruptan galibiyetsiz 1 puanla ayrılmalarına sebep oldu.
Ancak 2022 yılı Fas için çok farklı geçiyor. Takımın başına Fransa’da doğmuş ancak Fas Milli takımını seçmiş, uzun yıllar Fas milli takımında defans mevkisinde oynamış Walid Regragui getirildi. Halilhodzic döneminde kadroya alınmayan yıldız oyuncular Ziyech, Mazraoui, Amdallah takıma geri döndü.
Hırvatistan maçıyla başlayan Fas, Belçika’yı 2-0 yenerek ve Kanada’yı geçerek gruptan birinci çıktı. Karşılarında turnuvanın favorilerinden İspanya var.
1970 yılında Afrika kıtasından direkt olarak katılan ilk takım olan, 1986 yılında gruplardan çıkıp son 16’ya kalan ilk Afrika takımı olan Fas, bugün yine Afrika’yı son 16’da temsil eden tek Afrika takımı unvanıyla İspanya karşısına çıkacak. Takım kaptanı Saiss, takımın yıldızları Ziyech, Mazraoui, Hakimi takımın neye ihtiyacı varsa o oyunu ortaya koyuyorlar. Bu sefer bu şanslarını iyi değerlendirmek istiyorlar. Bu oyunun adı futbol, bu oyunda her şey mümkün.
Tarih yazmanın eşiğinde olan Fas’ta yaşanan heyecanı bir nebzede sizlere yansıtmak için bu yazıyı hazırladım.
DİMA MAGHREB! HAYDİ FAS!
]]>Öncelikle Zotero’nun benzerleri olan Mendeley, EndNote, Citavi gibi diğer referans yönetimi yazılımlarından farkı açık kaynaklı olması. Açık kaynak yazılım öncelikle ilkesel bir tutum. Kişilerin üzerinde inisiyatif hakkına sahip olmadığı kapalı kilitler yerine, kaynak kodlarını kullanıcılarına açan yazılımlara verilen bir isim. Bu sayede kullandığı yazılımın kaynak kodlarına ulaşabilen kullanıcılar, denetim, düzenleme ve geliştirme hakkına sahip olabiliyorlar. Bu bağlamda açık kaynak yazılımlar dijital alanda giderek yaygınlaşan bir siyasal tutumun da bir ifadesi haline gelmekte. Zotero da açık kaynaklı bir yazılım. Bu sayede teknik bilgiye sahip kullanıcılar eklentiler yazarak Zotero’nun geliştirilmesine ön ayak oluyorlar.
Ayrıca Zotero’nun en önemli avantajı ücretsiz olması. Türkiye’de ürün tanımı ve pazarlaması daha iyi yapıldığı için Mendeley ve EndNote gibi yazılımlar daha bilinir olsa da bu alanda Zotero da önemli bir yere sahip. Üniversiteler Mendeley ve Zotero gibi yazılımlara yönelmek yerine yüksek miktarda paralar verip EndNote gibi yazılımları satın alıyorlar. Oysa ki üniversite kendi tez yazım kılavuzunu da Zotero’ya entegre edip araştırmacılarına bu programı tanıtabilir.
Zotero bir referans yönetim yazılımı. Yani asıl özelliği referansları düzenli bir şekilde toplamak ve Microsoft Word (Open Office, Libre Office) eklentisi sayesinde kolaylıkla referans/atıf verilmesini sağlamak. İstenilen referans yöntemi (Chicago veya MLA gibi) program sayesinde kolay bir şekilde kullanılmakta, yazım sürecinin herhangi bir aşamasında yine oldukça kolay bir şekilde değiştirilebilmekte. Örneğin bir makale yazıyorsunuz ve Chicago atıf düzenini kullanıyorsunuz. Fakat makaleyi göndereceğiniz dergi sizden MLA atıf sisteminin 6. versiyonuna göre makaleyi kabul edebileceğini belirtti. Zotero’nun Word eklentisi bu dönüşüm işlemini kolay bir şekilde gerçekleştiriyor. Ayrıca programın Word eklentisi tek bir tuşla geniş çaplı metinlerin bibliyografyalarını da oluşturabilmekte.
Zotero aynı zamanda bir sanal kütüphane hüviyetinde. Akademisyenler bu yazılım sayesinde okudukları veya okuyacakları kitap, makale gibi dökümanları arşivlemek, bunları kategorilerine göre ayırabilmek, onlar hakkında notlar alabilmek ve etiketler yardımıyla bu dökümanlara kolayca ulaşabilme imkânına sahip. Bu sebeple Zotero tek bir çalışma için kullanılabilecek bir programdan öte, daha uzun süreçli akademik yazım süreçleri için oldukça işlevsel bir araç.
Zotero’nun PDF’leri de bulut sistemiyle arşivlemesini istiyorsanız ücretsiz olarak sunulan alan 300 MB. Bununla birlikte dökümanların meta verilerini arşivlemek sınırsız ve ücretsiz. Dökümanları Zotero’ya eklemenin çeşitli yolları mevcut. Kitap veya makale gibi dökümanlar internet tarayıcısı eklentisi sayesinde eklenebilirken, ayrıca program kendi içerisinde yer alan sihirbazı ile ISBN veya DOI numarası ile de dökümanların meta verilerini çekebilmekte.
Zotero’nun genel özelliklerini verirken son olarak iki unsuru da belirtmek gerekiyor. Bunlardan birisi ortak çalışmaya dayalı araştırmalar için işlevsel olması. Zotero’da çeşitli gruplar oluşturup bu grupları istediğiniz kişiyle sınırlandırabilir, bu grup içerisinde döküman ve not paylaşımı yapabilirsiniz. Son olarak bahsedeceğim özellik ise “Beslemeler” özelliği. Bu özellik sayesinde akademik dergilerin RSS hizmetinden faydalanarak Zotero’ya RSS adresi eklenebilir ve güncel literatür takibi yapabilirsiniz.
]]>